Dijo eu. ¿Ou non?

DEBUXO DUN NENO VISTO POR UNHA NENA

Gustaríame saber o que pensaría a doutora Florence L. Goodenough máis aló de valorar numericamente presenzas e ausencias significativas no debuxo que vedes arriba para coñecer o nivel intelectual de Isabel , a súa autora.

Tiña Isabel 7 anos ese 25 de xaneiro de 1973 e fixo este debuxo na escola de Conde Seixas (o meu primeiro destino definitivo: unitaria, rural, difícil desempeño), aló cerca das Somozas, no norte da provincia de A Coruña.

Como sabedes Florence L. Goodenough deseñou en 1926 un test, que se dou en chamar da figura humana, que se converteu nun dos máis populares instrumentos para medir o nivel intelectual dos nenos pequenos, baseado simplemente no feito de debuxar unha figura humana.

Pero volvamos ó día do debuxo. Na escola do Fronzal, que por ese nome era coñecida aló, tiña eu 14 alumnos, de idades comprendidas entre os 4 e os 16 anos. Isabel era das pequechas, e cando tiña que atender ós maiores, ás veces dicíalle os pequeniños que debuxaran un pouco, cando acabaran as súas tarefas. Ese día díxenlle a Isabel que debuxara un neno.

Fixádevos no debuxo. Fáltanlle os brazos e mesmo a boca, e a situación da nariz en relación cos ollos deixa bastante que desexar. Ademais, as pernas non teñen ningunha definición, son simples liñas. Todos estes detalles implicarían unha puntuación baixa no test de Goodenough. Pero do que non cabe dúbida é de que Isabel debuxou un neno tal como eu lle dixera. Así que non vai a resultar nada doado puntuar adecuadamente o debuxo...

Custa traballo crer que unha nena que deixa sen boca nin brazos a un neno, no obstante defina con tanta precisión a súa identidade sexual...

Conservo o debuxo dende ese día.
Penso que fixen ben.
Dijo eu.
¿Ou non?

chúzame

FALANDO DE FÚTBOL

Houbo un tempo no que sentía unha paixón irrefreable polo fútbol. Durou dende que empecei a darlle patadas ás pedras camiño da escola de Tella ata que, moitos anos despois, cheguei á conclusión de que o fútbol morrera como deporte para converterse noutra cousa que non me satisfacía nada.

Na tarefa de levar pedras a zocazos dende a Trabe a Tella convertinme nun auténtico virtuoso, e perfeccionei a técnica ata límites insospeitados, tendo en conta a escaseza de medios e de tempo (tiña que chejar en punto ás clases), e sempre buscando o “más difícil todavía”: dúas pedras ó tempo, usando só o pé esquerdo, indo de banda a banda do camiño, traendo a mesma pedra de volta…
Mágoa que non houbese daquela un concurso televisivo tipo “Un millón para el mejor” ou “Operación triunfo”… Por riba, era un incomprendido: miña nai non valoraba adecuadamente as miñas habilidades, e queixábase de que a joma da sola dos zocos duraba menos do necesario e que non había reforzo que ajuantara nas punteiras…

Por aquel tempo na Trabe vivía Pepe o zapateiro. Refírome ó fillo, porque dáse a circunstancia que tamén o pai era Pepe e zapateiro. Pepe, o fillo, que máis tarde emigrou a América, tiña as paredes da zapatería cheas de fotos do seu equipo favorito, que dende aquela tamén foi o meu: o Athletic de Bilbao. Alí ía eu con bastante frecuencia a facerlle compañía, que Pepe tiña moita paciencia cos pequechos. Gustábame mirar como traballaba pero sobre todo gustábame escoitarlle contar historias de fútbol, narracións de vitorias épicas do equipo dos seus amores. Alí aprendín os nomes daquela dianteira inmortal: Iriondo, Venancio, Zarra, Panizo e Gainza…Pasado o tempo, quen mo ía dicir daquela, puiden coñecer persoalmente a Zarra, o do gol do Maracaná contra Inglaterra, que tiña unha tenda de deportes en Bilbao (onde estiven destinado 3 anos como mestre), cerca do Nervión e do San Mamés que tantos éxitos seus presenciou. Entrei un día adrede só para coñecelo. Era un home sinxelo, amable e falador, e ata penso que lle gustou que entrase a saudalo.

Pero o equipo da miña infancia foi outro: Carmelo; Orúe, Garay, Canito; Mauri, Maguregui; Arteche, Marcaida, Arieta, Uribe e Gainza…Xa vedes, teño unha memoria fatal, pero nunca esquecerei esta alineación que tantas veces escoitei recitar pola radio a Enrique Mariñas, ou a Matías Prats. Daquela non existía esta macana das “rotacións” ou caralladas polo estilo ( como asistencias, dobres pivotes, galácticos e outras mandangas varias). Así que esa era a alineación do Athletic tódolos domingos, de non mediar lesión ou circunstancia grave.Eu admiraba a moitos destes xogadores por evidentes motivos, pero sentía unha especial predilección por Jesús Garay, aquel central elegante e nobre; tan nobre e elegante, que nunha ocasión mesmo chegou a felicitar no terreo de xogo a Amancio en Riazor, cando o extremo da rúa Vizcaia acababa de driblalo e marcar un fermoso gol dos 3 que marcara aquela tarde. Que Amancio Amaro Varela, o Bruxo tampouco era manco, e a min recordábame a Garrincha, aquel tolo xenial brasileiro que despois de driblar ós defensas esperaba por eles para volvelos a driblar de novo….
Naquel partido de Copa o Athletic perdeu por 3-2; claro que logo houbo que ir a San Mamés e alí o zurroulle a badana ó Deportivo (que aínda non era Superdepor, nin sequera Depor) e meteulle cinco goles coma cinco soles. Total, 7-3 e o Athletic que ese ano, coma o seguinte,
foi campión de Copa e de Liga. Ben se ve que eran outros tempos…

Pasado o tempo, Garay foi traspasado ó Barcelona por 5 millóns e medio de pesetas daqueles tempos, que non eran palla… A cantidade foi tan importante que con eses cartos construíuse a Tribuna Norte de San Mamés, á que moitos chamaron dende entón Tribuna Jesús Garay…

Pasou o tempo e chejei a xojar no F.C. Ponteceso. E houbo un día no que sentín a caricia da gloria. Non recordo a data exacta, pero foi un domingo de principios de 1964, o anterior ó que se sacou esa foto, cando acababa de cumprir os 16 anos. Eu xa xogaba no equipo dos “maiores”, a pesar da miña curta idade. Xogábamos en Carballo, contra o Poniente. No descanso do partido xa perdíamos 3-0. Nada máis empezar o sejundo tempo marcamos un gol, que nos daba aljo de esperanzas, pero o tempo pasaba e así chejamos ó minuto 30 , perdendo 3-1. Entón empezaron a saírnos as cousas ben.

Eu xogaba de extremo dereito e tiña ó meu lado un interior que pasaba o balón con moita precisión, Manolo Álvarez, que agora é municipal en Corme. A miña virtude era a velocidade; así que empezou a lanzar pases largos, ós espazos libres, e eu a correr… A verdade é que con esta táctica empecei a tolear ós defensas e marquei en poucos minutos dous goles que igualaban o marcador.

O partido estaba tolo, a xente non daba crédito o que vía, e, faltando 5 minutos para o final, marcaron eles de novo. Parecía que se acababa todo; pero foi precisamente nese momento, cando xa nin tempo quedaba, que ocorreu o que ninguén esperaba. Nos 5 últimos minutos do partido marquei dous novos goles; un deles de cabeza á saída dun córner, e o último no derradeiro suspiro do partido: collín un despexe da nosa defensa e recorrín todo o campo desbordando a tódolos contrarios que me saíron ó paso para marcar o gol máis bonito e importante da miña curta carreira deportiva.

Ó final do partido os afeccionados da Ponte sacáronme do campo coma un toureiro que cortase dúas orellas e o rabo . Recordo que cando chejamos á Ponte había unha morea de xente esperándonos. Eu fun, sen dúbida, o protagonista: recibín máis apertas ese día ó baixar do autobús que no resto da miña vida. Esa noite, no baile da pista de Ramón do Barbeiro, sentíame rei por un día.

Antes, ó acabar o partido, nos vestiarios de Carballo, un periodista do Semanario Riazor que fora ó partido coa intención de entrevistar ó noso central (un dos mellores do equipo), mudou de idea e entrevistoume a min. Esa imaxe que vedes arriba corresponde ó principio da entrevista que me fixo, e que conservo coma ouro en pano. Ó final dela o periodista díxome que, de seguir así, agardábame un grande futuro de extremo dereito.

Como Amancio, engadiu sorrindo. Como Garrincha, respondinlle eu.
Pero equivocámonos os dous.

chúzame

DON JOSÉ MANUEL, MESTRE DE CORME

Ese que vedes á dereita da foto é Don José Manuel, o meu mestre de Corme. Un pouco á esquerda estou eu, co número 32, e cun libro de Carlos V na man que me rejalara ese día, e que aínda conservo.

Don José Manuel era mestre. Nada máis e nada menos que un mestre. Dos de antes.

Non quere esto decir que os de agora non sexan mestres, nen tampouco que sexan malos mestres, que ninguén se sinta ofendido. Pero os mestres de antes, cando eran bos, moi bos, como don José Manuel, o meu mestre de Corme, eran moito máis que mestres. Todo mundo sentía por el un profundo cariño e era considerado como unha autoridade intelectual e moral irrefutable. Éramos nenos, e facíamos travesuras, faltaría máis; pero nunca vin a ningún neno faltarlle ó respeto a don José Manuel, tal era a súa autoridade moral. O que el dicía iba a misa.

Don José Manuel era un adiantado do seu tempo. Pola súa metodoloxía e pola súa actitude cara os alumnos. Sempre cariñoso, nunca perdía a compostura, sempre de bo humor, nunca berraba...E por suposto, nunca se lle pasaba pola cabeza pegar ós seus alumnos. Esto que agora parece tan normal, naqueles tempos de "la letra con sangre entra" era excepcional: a cousa máis natural do mundo era que os mestres pegaran ós seus alumnos. Pero don José Manuel era un home especial.
Recordo catro cousas que non esquencerei nunca da escola de Corme: o caderno de rotación, as saídas polas tardes, os regalos que recibimos ese día da foto e o queixo e a leite que tomábamos ó recreo. Pero eso queda para outra ocasión.

Hoxe quero recordar un feito que retrata perfectamente a don José Manuel como unha persoa excepcional.

Dixen antes que nunca vin a don José Manuel pejarlle a un neno. E é certo que eu non...Pero un rapaz aljo maior ca min, que foi alumno de don José Manuel un par de anos antes, e que agora é pediatra en Vigo, díxome este verán en Corme que el si que viu un día a don José Manuel pejarlle a un neno. E cando mostrei a miña incredulidade, contoume o que vos relato a continuación:

Un día don José Manuel, que despois de todo era humano, perdeu os nervos cun rapás que lle estaba amarjando o día e non paraba de facer falcatruadas. E nun momento de debilidade, arreoulle unha labazada nos beizos. Só unha.

Por un momento, toda a clase quedou no máis absoluto silencio, que nunca tal cousa viran. Ó neno parou. Sorprendido, mirou para don José Manuel como non querendo dar crédito, pero nen sequera chorou, que non fora para tanto. E ahí parecía que ía quedar o conto.

Pero ó día seguite pola mañá, don José Manuel díxolle ós rapaces: " Recoged las cosas, que hoy vamos de paseo". Todos quedaron aljo sorprendidos, porque eses paseos eran sempre vespertinos. Pero recolleron os trebellos e aló foron, detrás do mestre cara Corme (a escola estaba na entrada do pobo, na curva do Chalé, ó fondo da praia da Arnela).

Pouco a pouco foron decatándose de que o paseo era atípico. Entraron no pobo e subiron cara o Jafote (ou a Riloa, agora non recordo ben), e entón xa todos viron que ía á casa dos pais do rapás da labazada...
Cando chejaron á porta, o mestre chamou e saiu o pai do neno. E alí mesmo, diante de tódolos rapaces da escola, don José Manuel dirixiose ó pai máis ou menos nestes términos:

- Vengo a decirle que ayer le pegué una bofetada a su hijo.
- ¡E moitas máis que merece ese desjraciado, que non fai nada bó, delle, delle, por min non se preocupe, ainda que lle parta o lombo, máis lle vou a...!- empezou a dicir o pai.
-No, no - interrompiulle o mestre - Lo que quiero decirle es que nunca debí hacerlo, que con la violencia jamás se consigue nada. Y he venido aquí para pedirle disculpas por ello.

Así falou don José Manuel, o meu mestre de Corme, diante de tódolos seus alumnos , dándolles a todos eles, pero sobre todo tamén ó pai, unha lección que de sejuro non esqueceron na vida.

E así mo contou, emocionado, un rapás que estuvo alí aquel día.

Xa me diredes se teño razón ou non cando dijo que don José Manuel era un home especial.

Nunca o esquecerei. E ás veces, cando penso nel, énchenseme os ollos de bágoas.

chúzame