Ninsesabepuntocom

Remexendo no ordenador atopei esa foto, tomada xa vai para dous anos, os que levo sin bañarme nas pedras da Arnela, hai que joderse, na terraza da Torriña, o bar de Andrés, na Ribeira de Corme. Na parte dereita dela aparece o fillo do panadeiro da Trabe, Antonio coma o pai, chamado Toñito do Panadeiro de pequeno (e xa de por vida), e Forniños de alcume, dijo eu que nunca mellor posto.

Antes que ningunha outra cousa é preciso dicir que Forniños é unha boa persoa. Nese aspecto, o mellor que se pode dicir del é que non desmerece nadiña do seu pai, o finado Antonio, un deses homes nos que sejuramente estaría pensando Pondal, o bardo da Ponte, cando dixo aquilo de “bos e xenerosos”. Do pai heredou Forniños outras moitas cousas, ademais da bondade e do oficio, como a súa afición pola caza (que foi a menos) ou á lectura (que foi a máis), sobre todo da literatura galega. E tamén unha virtude engadida, que sejuramente el non apreciará no que vale: unha certa xordeira que lle permite non escoitar, cando o estima oportuno...

Forniños é aljo maior ca min, uns catro anos, pero a pesares desa diferenza de idade, que cando un é neno resulta considerable, fixemos naqueles tempos inesquencibles unha boa amizade.

A min justábame moito ir pola panadería para estar onda el facéndolle compañía mentres amasaba naquelas bacías enormes, veña voltas á masa, unha hora e outra, unha bacía e outra… Lojo deixala levedar, cortala en anacos, darlle forma de molete, incluida a reviravolta final para o "cornucho", e metela con aquelas grandes pas de madeira no enorme forno de leña. Parece que estou sentindo o ruído que facían arrastrándose polo chan do forno entrando e saíndo unha e outra vez …

Eu, véndoo traballar, admiraba en silencio aquela formidable musculatura que chegara a desenvolver a base dese durísimo exercicio e doutros moitos máis…Porque Forniños era un apaixonado do exercicio físico.

Na panadería tiña unha serie de artefactos destinados ó cultivo de tan nobre paixón, entre os que recordo perfectamente varios pares de guantes de boxeo, cos que xa teño propinado aljún que outro castañazo (recordo un moi soado que lle din a José Luis do Alcalde, da Ponte, que era un estilista consumado pero que, ás veces, como no caso que nos ocupa, descoidaba aljo a defensa…) e recibido outros moitos dos que, se non vos parece mal, prefiro non dar máis razón…

Pero o que máis me chamaba a atención eran unhas anellas penduradas das vigas do teito, nas que tentábamos, con razoable éxito pola súa parte, imitar o Cristo, figura que naqueles tempos só era quen de facer á perfección o malogrado Blume, Joaquín Blume, o primeiro ximnasta español que gañaría unha medalla olímpica de ouro, en Roma, de non mediar aquel tráxico accidente de aviación.

O exemplo de Forniños serviu para que eu, anque el sejuramente nunca o chegara a saber, me decidira por fortalecer o corpo á par que o espírito. E así foi como comprei un curso daqueles “a distancia” nun denominado Sanson Institut, que incluía unha serie de fascículos (creo recordar que eran unha ducia) un teléfono para consultas (¡manda carallo!), e uns tensores de seis cordas de goma autenticamente terroríficos… Con este material, mal que ben, cheguei a facer tamén eu certos progresos e mellorei considerablemente a miña musculatura, non sen moito sacrificio pola miña parte. Pero nunca, nin por asomos, tanto coma Forniños amasando pan…

A panadería de Antonio estaba (e está) subindo da Ferradura cara o Campo da Feira, pejada pola parte darriba o bar de Ramón do Barbeiro, que tiña no fondo unha pista de baile ó aire libre, e onde había un futbolín. A Forniños tamén lle justaba moito xojar ó futbolín, pero nesta disciplina penso eu (non sei o que dirá el) que non tiña nada que facer conmijo…E non creo que me desminta si dijo que lle janei moitísimas máis partidas das que el a min. Porque neste arte do fútbolín era eu un consumado especialista, mérito no que sejuramente tiña bastante que ver a moeda de realito que había que meterlle ó artiluxio se un quería sejir xojando despois de perder unha partida e non ter que cederlle o sitio os que estaban esperando. Que, sobre todo os sábados, había moita cola.

No que nunca lle janei nin de lonxe, foi ó pulso. Enfrontarse a ver quen tiña máis pulso era aljo moi habitual entre os mozos e os homes nos bares da Trabe e da Ponte, como noutros moitos sitios, supoño eu. Ás veces botábamos un pulso Forniños e máis eu, pero a cousa era que nada máis xuntar as mans xa eu tiña os nocellos contra da mesa…Claro que iso non me acomplexaba, pois levarlle o pulso a Forniños era tarefa imposible. Non coñezo ninguén da nosa idade que resistira moito tempo contra el. Neste aspecto considero que Forniños é o lexítimo herdeiro de Lelo de Evaristo un home a quen, cando eu era neno, ninguén lle chejou a levar o pulso…

A Forniños justáballe tamén moito xojar ó fútbol, aínda que non creo que tanto como a min. Cando tíñamos ocasión, é dicir, cando había alguén que tiña unha pelota, xojábamos na Ferradura, a curva con esa forma que enlaza a estrada da Coruña ó Campo da Feira. Alí ampliábase considerablemente, formando unha especie de explanada moi xeitosiña. polo que non era nada difícil para nos esquivar os poucos coches que interrompían o partido. Simplemente o que tiña a pelota berraba “¡Alto, alto!”, todos quedabamos quietiños e o coche pasaba polo medio sen máis problemas.

A non ser que o vehículo que tivese que tomar a curva da Ferradura fose o Forito de Antonio o Panadeiro cando viña da parte de Tella. Porque Antonio non era tan bo chofer coma panadeiro, que o seu non eran as novas tecnoloxías e, aínda que o Forito non era precisamente o Fórmula I de Fangio, tiña evidentes dificultades por moi a modiño que fose….

Así que sempre recordarei o lapidario aviso de Forniños cando sentía o inconfudible ruído do seu motor pola Fonte do Cuartel:

-¡¡Apartarvos, que aí ven meu pai!!

chuzame

Ese que vedes na foto barbeando é me avó, Juan do Roxo, o Roxiño de Corme, barbeiro, reloxeiro e bardo como dixo del Xosé Ramón Fernández Oxea (Ben-Cho-Shey) inspector de ensinanza primaria, periodista e escritor, con quen mantivo unha boa amizade dende o día que apareceu por Corme, lugar do que este bo home soubo por unha desas casualidades da vida, sejuramente cando menos o esperaba, pois, ourensán de nacemento, padecía a tortura do exilio aínda máis lonxe do mar, en Cáceres, sen máis culpa pola súa parte que a de pensar de seu.

Eu non coñecín ó meu avó, pero el a min si, e teño por certo que esa foi unha das maiores alejrías da súa vida, pois a morte xa chamaba á súa porta e fun eu, sen querelo, o primeiro dos 16 netos que tivo, se non me fallan as contas, e o único que chejou a ter no colo.

E como sei que lle justaría moito poder ler o relato que ten o nome desta entrada e que lle dedicou o seu amijo Ben-Cho-Shey no seu libro "Galicia no corazón", atrévome a subilo aquí como modesto homenaxe a eses dous homes dos que tanto oín falar dende pequeniño. Teño diante de min a fotocopia do conto mecanografiado, non sei ben por quen, sejuramente pola miña nai, ou por aljunha das miñas irmáns, así que paso a reproducilo tal como está escrito.

O barberio de Corme

Fai xa dez anos que paseando unha serán a miña morriña pola estrada que sae de Cáceres pra Salamanca vin arrombado á sombra duns eucaliptos un auto de liña sobre cuio fondo de sinople campaba este letreiro: "O Cotelo de Corme".

Unha capa de poeira cubriao por completo e ao velo calqueira diría que aquel vehículo tiña sede i estaba canso de rodar polas desoladas carreteiras extremeñas. Fiquei parado diante dil e déronme ganas de parodiar ao califa Abderramán, dicindo: "Tamén ti, ¡ou Cotelo!, eres e'quí forasteiro", ao ver a sua verde vestimenta que me lembraba as xugosas terras da lonxana Galicia.

Dende aquela data deica o remate da guerra casi todolos días nos atopabamos o autobús e mais eu, ollándonos con simpatía, como dous camaradas no exilo. Parecía como si tivera vida real e me falase do seu desexo de volar á terra.

Un día desapareceu "O Cotelo" do panorama cacereño e pareceume ainda mais moura a miña soedade. ¿Que sería feito dil?, matinaba eu. ¿Iríase por algún barranco ou escangallaríase contra dun albre itinerario? Ninguén me soupo dar razón do meu mecanizado paisano ata que niste vran derradeiro o descubrín outra serán no cruce estradense da vila de Carballo, e foi tan grande a ledicia que me produxo o atoparme co vello amigo, que me embarque nil, sin reparar na súa vellice, nin nos alifaces que os anos lle foron deixando, decidido a seguilo ata o final do seu roteiro.

A estrada lame amostrando as bariles perspectivas da terra de Bergantiños e unha vez pasado o repeito do monte de San Amaro, asomou aló no fondo a silueta de Buño, a Meca dos cacharros marelos, posta no cruce do camiño que levabamos co que dali sae pra Malpica.

Deixamos o centro alfareiro bergantiñán e ao pouco tempo xurdiu Ponte Ceso a veira do Allóns, gardando a preciada reliquia do pazo que sirveu de morada ao bardo Pondal.

Desde Ponte Ceso a estrada gabea por un outo en precura do magnífico mirador a culos pes se extende o maravilloso panorama daquil redente val salferido de pobos evocadores, como Niñóns, Brántuas, Cospindo e Nemeño, todos iles con evocadoras lembranzas do poeta inmorrente.

E ao descer diste cumio pasamos polo lugar da Aldea, antesala do porto de Corme, final e meta do viaxe do Cotelo.

A forte personalidade diste afastado i esquencido porto revelase dende denantes de chegar a il. As casas teñen un feitío característico e singular; as mulleres van ainda a misa de mantelo, i os mariñeiros xúntanse na torriña pra ollar o mar e ver como a soma dunha casa marca as doce nun penedo que alí hai.

Pro entre todalas cousas curiosas que garda Corme cecais sexa a millor a barbería da rúa Maior, punto de cita e reunión da xente moza e leda que leva unha cántiga nos beizos e unha ilusión dentro do peito. Das paredes do local penduran guitarras, bandurrias, violíns e toda clás de instrumentos pra formar unha rondalla. E namentralas fillas do barbeiro rasuran facianas e tousuran testas, xurden cantos enxebres de rexo sabor mariñán, misturados con outros barudos de terra adentro.

O Fígaro de Corme e un home de cara ridente, pelo rizoso e ollar cazurro, poseedor dun repertorio inacabable de contos, cantigas e refrás cos que decora a sua engaiolante conversa, mantendo a atención dos parroquianos. Galego de corpo enteiro, dende a Cruz do seu primeiro apellido ás Cousillas do segundo, ten vena de poeta fácil i é o autor das cousas que os mozos de Corme cantan nas comparsas de Carnaval e noutras festas da mocedade, arte herdada polas súas fillas, que improvisan cántigas coa misma facilidade co que rosan as espesas barbas de toxo dos rexos mariñeiros.

O barbeiro de Corme, vivo arquivo do folklor bergantiñán, garda no seo un tesouro de cortesía e de delicadeza posto ao servicio dunha simpatía natural, que lle fai ganar a vountada das xentes que por vez primeira acoden ao seu filarmónico local.

Eu débolle unha serán deliciosa pasada naquil grato ambente, e unha bondosa colleita do saber popular dos bravos mariñáns que viven ao abrigo da punta do Roncudo, coas albas praias de Laxe por diante i o mar infindo por fondo dun dos máis singulares paisaxes da fermosa costa galega.

Cando os anos decorran e as radios infesten a nosa terra de cantares flamencos e mexicanos, ainda ficará en Corme algunha velliña de mantelo e algún patrón farto de singladuras que, lembrando tempos da súa mocedade, canten mainiño as cantigas deprendidas na barbería de Cousillas que por elas ficará pra sempre incoroprado a i-alma do pobo como un anónimo e ben intencionado versolari.

chuzame

Eu non sei, moito nin pouco, como teño que escribir Jibaje.

Pero neste caso en concreto non é por ignorancia porque non creo que exista ninguén no mundo que me saque da dúbida, pois, sejuramente, nunca aparecería escrita por ningures.

Jibaje era o nome que recibía unha das dúas partes nas que os nenos de Corme dividimos imaxinariamente o pobo aló polos anos 50. A outra era Ribera. Pero neste caso tanto a ortografía como a orixe do nome son moito menos confusos.

¿Pero Jibaje? ¿Que significa Jibaje? ¿Cal é a orixe dese topónimo? Non teño nin idea, e ás únicas veces que o vin negro sobre branco foi cando eu escribín tal palabra, como por exemplo para empregala como nick pola rede adiante... Así, si escribides Jibaje no Google, poderedes saber a miña dirección de correo de Yahoo, a que utilicei para a miña conta de Flickr...

E como a min dáseme por escribir coa j (manías de vellos), pois escríboo así, como o pronunciábamos. Que nesto sonche tan teimudo, polo menos, como Mamá-Lela, a miña avoa de Corme. Mamá-Lela, ¡que no se llama así, mujer! ¿E lojo como se chama, meu neno? Pues se llama "asado". Pois en Corme chamámoslle así. Punto final.

Pero volvendo ó asunto que me ocupa hoxe, o caso é que os rapaces de Corme fixemos unha división do pobo en dúas partes: Ribera e Jibaje. Foi unha división completamente artificial, inventada por non sei quen, ou por todos, ou por ninguén. Os seus límites non estaban escritos en ningures, pero eran aceptados por todos sen demasiadas discusións, aínda que sempre houbo contenciosos fronteirizos nunca resoltos de xeito totalmente satisfactorio para ambas partes.

Ribera chejaba dende a Ribeira á igrexa e á Fonte do Campo. Porque unha cousa era a Ribeira, e outra Ribera. A Ribeira, a vella Ribeira da miña infancia que antes fora praia da Ribeira, é agora esa parte a carón do mar, indo cara o peirao, onde se fan as festas, píntanse as jamelas, xojan os nenos, e os vellos, e non tan vellos, toman o sol na riñonera, xeitoso e amplo banco semicircular así bautizado pola súa cómoda forma e situación estratéxica que protexe dos ventos e quenta os riñóns...O lugar onde está, tamén, a Torriña, torre de vixilancia de canto ocorre no peirao.

Alguén dirá que a división non tiña color porque, formando parte a Ribeira de Ribera, ¿que lle quedaba a Jibaje? Pois nada máis e nada menos que todo canto rodea a praia da Arnela, na entrado do pobo, desde a que se podía acceder, vía sumidoiro, á fábrica de conservas en ruínas mellor conservada, das sete ou oito que chejou a ter Corme. Alí, onde estaba a silla eléctrica, randeeira que penduraba dende o teito da fábrica sobre unha pía de salgar, na que os de Jibaje "torturaban", a base de marealos, ós seus prisioneiros de Ribera para obter información...Pero esa é outra historia.

Así que mar por mar, un non sabe moi ben con que parte quedarse, se coa Ribeira de Ribera ou coa Arnela de Jibaje. Persoalmente, agora, non querería eu prescindir de ningunha delas...E xa que non é preciso escoller, teño a sorte de poder gozar das dúas.

As jerras tribais entre os exércitos de Ribera e Jibaje eran moito máis duradeiras que os períodos de paz, sempre efémeros. E en tempos de jerra non era nada recomendable para un neno de Ribera, coma min, penetrar e sobre todo permanecer, sen boa compañía, en territorio alleo.

Cada un dos bandos tiña a súa "fortaleza": a de Ribera era o Petón Froito, aló no monte do Carral, e a de Jibaje o Petón de Tobías, inmediatamente enriba da Paxariña, nun dos cumios do pobo. Dende este último sitio divísase unha extraordinaria paisaxe sobre a ría.

Pero cando os nenos de Ribera decidíamos subir aló non era para gozar da paisaxe, senón para tentar de botar ós de Jibaje fora do seu alcázar por aquilo de mostrar o noso poderío e superioridade. Tarefa, por outra parte, nada doada de levar a cabo e que finalizaba, con máis frecuencia do que fose recomendable, en estrepitoso fracaso. Pois o Petón de Tobías era (e sije sendo) un auténtico fortín, de difícil acceso mesmo para os nenos de Corme dos anos 50. Sobre todo si dende aló arriba chovían pedras, moreas de pedras lanzadas coa intención que todos podemos supoñer e, ademais, con envexable precisión...Porque os de Jibaje non tiñan peor puntería que nos, seino eu, como dan fe as inconfundibles feridas de jerra que conservo en diversas partes do meu corpo.

Claro está que había moitos días nos que podíamos subir ó petón sen perigo ningún, porque, evidentemente, aló arriba moitas veces non había ninguén. Pero ¿que mérito tiña iso? Así que as escaramuzas eran case sempre "programadas" por medio de retos cruzados.

E así, con estas trécolas e outras polo estilo, pasábamos o tempo e procurábamos divertirnos nun porto do mar practicamente illado do mundo, aló nos anos 50, no corazón da Costa da Morte. Eran tempos de moitas carencias e, a falta doutras cousas que viñeron despois empregábamos a imaxinación para saír da rutina e crear os nosos mundos. Sejuramente foi iso o que saímos janando…

Teño a certeza, tamén, de que todo aquilo acabou coa chejada da televisión e outros inventos tanto ou máis perniciosos que nos invadiron sen remedio. Supoño que agora os nenos de Corme non saberán nada de Ribera nin de Jibaje, nin falta que lles fará; e estou certo de que serán felices á súa maneira, como ocorre sempre cos rapaces que teñen a sorte de nacer en lugares nos que poden vivir como tales.

Pero aló no fondo do meu espírito resístome a crer que poidan ser tan felices como tiven a sorte de ser eu naqueles máxicos anos da miña infancia.

chuzame